KERK IN BRAND

Amsterdamse Vondelkerk in brand

De nacht van 1 januari 2026 zal ons nog lang heugen. Er werd niet alleen absurd veel vuurwerk ontbrand, legaal en illegaal. Ontzettend veel ongelukken daarmee veroorzaakt. Waanzinnige geweldsexplosies tegen politie, brandweer en hulpdiensten georganiseerd. Maar ook een brand waargenomen in de Vondelkerk te Amsterdam. 

Onmiddellijk na de berichtgeving hierover, maar nog scherper bij het zien van de beelden flitste het in mijn geheugen: Jaap, je hebt het eerder meegemaakt! De kerk in de straat waar je je jeugd doorbracht, is ook vernield door brand. Brand die ontstond in de toren. Was van de katholieken. In ongeveer dezelfde tijd gebouwd. In dezelfde stijl opgetrokken. Alleen de oorzaak onderscheidt zich, want de kerk in Amsterdam vatte vermoedelijk door vuurwerkdeeltjes vlam, bij zijn Rotterdamse verre neef is de oorzaak van de brand nooit vast komen te staan; al gaan er nog steeds geruchten rond die ervan uitgaan dat er van brandstichting sprake moet zijn, want hoe kun je anders verklaren dat het vuur ontstond in de hoge toren, waar geen elektrische leidingen liggen. En het gebeurde niet rond 31 december en 1 januari. 

Ik beschrijf hier de geschiedenis van deze kerken.

Deze kerk werd in de tweede helft van de negentiende eeuw gebouwd door en voor de katholieke gemeenschap. Vanaf 1880 werden er religieuze bijeenkomsten gehouden. Hij heeft zijn naam te danken aan de straat waarin hij staat: de Vondelstraat. Natuurlijk draagt hij eigenlijk een religieuze naam: R.K. Kerk van het Heilig Hart van Jezus, voorzien van twee hoofdletters H. 

Hier zie je wat ervan overgebleven is. Een monument uit de Gouden Eeuw van het katholicisme in Nederland, de periode van het Rijke Roomse leven. Losweg vanaf 1870 tot 1960, bijna 100 jaar van emancipatie, kerkgemeenschappen, cultuur, onderwijs, politiek vanuit het katholicisme. Dit gebouw werd door zijn schepper, architect Pierre Cuypers, als zijn meesterwerk beschouwd. En ook door veel liefhebbers van de neo-gotische bouwstijl, favoriet in die jaren.

Hier is hij nog in volle glorie, een dominant gebouw in Amsterdam-Oud-Zuid. De architect woonde er vlakbij, in een woning naar eigen ontwerp. In zijn lange leven - hij mocht 93 jaar worden - heeft hij niet alleen heel veel kerken geschetst, maar ook wereldse gebouwen. Het Rijksmuseum is daar een bekend voorbeeld van. En het Centraal Station in dezelfde stad. Iets minder bekend misschien het station van Groningen. De stijl gaat terug naar de echte gotiek aan het eind van de middeleeuwen.

We herkennen de stijl, de neo-gotiek, meteen: een hoog gewelf met lange, ranke torenspits, "reikend naar de hemel". Hoofdzakelijk van baksteen. Het interieur is uitbundig versierd, kleurrijk en n aar mijn smaak "zoetig". Aan de Lage Oostzeedijk in de wijk Kralingen staat een ander exemplaar van de neo-gotiek. De kerk die toegewijd is aan de Heilige Lambertus. Over onze parochiekerk aan de Goudserijweg heb ik al vele malen geschreven, is eveneens een voorbeeld van neo-gotiek. Het ranke bouwwerk hiernaast heb ik ook vaak bezocht. Een straat naar links heet Waterloostraat en daar stond mijn lagere school. In de eerste klas werden we allemaal voorbereid op de Eerste Communie en het biechten. In deze parochiekerk vonden de meeste voorbereidingslessen plaats. Wat ik destijds al opmerkte, was het verschil in sfeer tussen deze en mijn eigen parochiekerk. Deze maakte op mij een minder zwaarmoedige indruk. Deze had een lichtere toets. Toen ik er veel later in terugkwam, bij de uitvaart van mijn oom André, (1988) herkende ik het verschil meteen. Neem alleen al de kleur van de stenen buitenkant: die van de A.H. Verlosser is donkergrijs, deze zoiets als donkerbruin. Weliswaar ook geen vrolijke tint, maar niet zo droevig. Het interieur - tijdens de afscheidsmis van de oom heb ik goed rondgekeken - maakt een minder deprimerende indruk, ookal werd er bij het Weesgegroet Maria opnieuw over ons, over mij, als zondaars gesproken: "Verlos ons van onze zonden".

Ter afsluiting van deze presentatie van neogotische (kerk)gebouwen twee godshuizen van dezelfde bouwmeester, Jules Kayser. De linker stond aan het Stieltjesplein, recht tegenover de Maasbrug, toegewijd aan de H.H. Martelaren van Gorkum (opnieuw met 2 H's), in Rotterdam-Zuid. Stond in de weg bij de wederopbouw en het kerkbezoek werd miniem. Gesloopt in 1976. De kerk van de A.H. (AllerHeiligste) Verlosser bekijken we vanuit de Hugo de Grootstraat. In 1978 gesloten, in 1979 door brand gedeeltelijk verwoest, nu dienstdoend als Wooncomplex De Kerk.

                                                       x-o-x